Tính đến Euro 2024, vòng chung kết Euro đã có 25 loạt sút luân lưu với 256 quả phạt đền, trong đó 197 quả thành bàn. Tỉ lệ thành công là 76,9%, tức cứ 4 quả thì gần 1 quả bị cản phá hoặc đi chệch.
Yếu tố quyết định không phải đội nào đá trước. Số liệu cho thấy áp lực của từng lượt sút, đặc biệt lượt thứ tư và những quả “sút hỏng là thua”, cùng phong độ của thủ môn mới là thứ tạo ra khác biệt. Dưới đây là từng yếu tố với con số cụ thể.
Tỉ lệ thành công chung và tần suất luân lưu ở Euro
Loạt luân lưu đầu tiên ở Euro diễn ra tại chung kết 1976, khi Tiệp Khắc thắng Tây Đức 5-3 với cú sút bổng nổi tiếng của Panenka. Từ đó đến 2024 có thêm 24 loạt nữa. Euro 1996 và Euro 2020 là hai kỳ có nhiều luân lưu nhất, mỗi kỳ 4 loạt. Euro 2024 có 3 loạt.
Theo UEFA, vòng tứ kết là nơi luân lưu xuất hiện dày nhất: 12 trên 31 trận tứ kết trong lịch sử Euro phải phân định trên chấm phạt đền, khoảng 39%. Vòng 1/8 chỉ là 3 trên 24 trận, còn chung kết là 2 trên 16 trận. Trước mỗi trận tứ kết, khả năng hai đội phải đá thêm 30 phút rồi sút luân lưu luôn được tính vào cách đánh giá trận đấu. Bạn có thể thấy điều này phản ánh ra sao qua số liệu trên trang kèo bóng đá keonhacai, nơi tỷ lệ của các trận loại trực tiếp cân bằng thường sát hơn hẳn vòng bảng.
Lịch sử và kết quả các kỳ Euro, bao gồm từng trận đấu đi tới luân lưu, được lưu trên trang lịch thi đấu và kết quả Euro.
Lượt sút thứ mấy khó nhất
Theo Opta (The Analyst), tỉ lệ thành công ở Euro theo từng lượt sút như sau: lượt 1 và 2 đều 79,5%, lượt 3 là 81,8%, lượt 5 là 80,6%. Riêng lượt thứ 4 tụt xuống 62,8%. Quả thứ 8 của loạt sút, tức lượt thứ tư của đội đá sau, chỉ thành công 10 trên 21 lần, tương đương 47,6%.
Vì sao lượt thứ tư khó vậy? Đến lúc đó, cục diện thường đã rõ: nhiều khi một quả hỏng là đội mình gần như hết cơ hội. Nghiên cứu của nhà tâm lý học Geir Jordet trên 41 loạt luân lưu với 409 quả phạt đền ở World Cup, Euro và Copa America giai đoạn 1976–2004 cho ra kết quả rõ ràng:
- Quả sút đầu tiên của loạt thành công khoảng 87%, lượt thứ tư khoảng 73%.
- Khi sút hỏng đồng nghĩa với cả đội bị loại, tỉ lệ thành công chỉ 52%.
- Khi sút thành công là thắng ngay, tỉ lệ lên tới 93%.
Cùng một khoảng cách 11 mét, cùng một cầu thủ, nhưng chênh nhau hơn 40 điểm phần trăm chỉ vì áp lực. Đây là yếu tố lớn nhất trong mọi loạt luân lưu.
Đá trước có lợi không
Ở Euro thì gần như không. Opta thống kê 23 loạt luân lưu đầu tiên: 11 đội thắng là đội đá trước (48%), 12 đội thắng là đội đá sau (52%). Con số gần như chia đôi.
Điều này hơi ngược với cảm giác thông thường rằng đội đá sau luôn phải “đuổi theo” và chịu áp lực hơn. Ở Euro, sự chênh lệch về trình độ sút và thủ môn đủ lớn để át đi lợi thế thứ tự. Lượt sút đột tử cũng không đáng sợ như nhiều người nghĩ: tỉ lệ thành công là 76,9% (20 trên 26 quả), bằng đúng mức trung bình chung.
Thủ môn và hồ sơ của từng đội tuyển
Ở Euro 2024, Diogo Costa cản phá cả 3 quả của Slovenia ở vòng 1/8, giúp Bồ Đào Nha thắng 3-0. Đó là kỷ lục thủ môn cản nhiều quả nhất trong một loạt luân lưu Euro, và là loạt sút ngắn nhất lịch sử giải với chỉ 6 quả. Chung kết Euro 2020 giữa Italy và Anh có 4 pha cản phá, Donnarumma 2 và Pickford 2.
Hồ sơ từng đội cho thấy có đội giỏi luân lưu thật, có đội thì không:
| Đội tuyển | Số loạt luân lưu ở Euro | Thắng | Thua |
|---|---|---|---|
| Tiệp Khắc/CH Séc | 3 | 3 | 0 |
| Tây Ban Nha | 6 | 4 | 2 |
| Italy | 7 | 4 | 3 |
| Bồ Đào Nha | 5 | 3 | 2 |
| Đức | 3 | 2 | 1 |
| Pháp | 4 | 2 | 2 |
| Anh | 6 | 2 | 4 |
| Hà Lan | 4 | 1 | 3 |
Tiệp Khắc và CH Séc thắng cả 3 loạt luân lưu và sút thành công cả 20 quả. Anh là đội thua nhiều nhất, 4 lần, chỉ thắng Tây Ban Nha năm 1996 và Thụy Sĩ năm 2024. Hà Lan thua 3 trên 4 lần, trong đó có bán kết 2000 thua Italy 1-3 trên chấm phạt đền.
Thời gian chuẩn bị và kinh nghiệm của người sút
Yếu tố cuối cùng nằm ở chính người sút. Theo Jordet, cầu thủ vội vã sút chưa tới nửa giây sau tiếng còi chỉ thành công 63%, còn người dành thêm thời gian lấy lại bình tĩnh đạt 81%. Những cầu thủ coi luân lưu là “xổ số” cũng dễ sút hỏng hơn người tin mình kiểm soát được tình huống.
Tứ kết Euro 2016 giữa Đức và Italy là ví dụ điển hình cho việc áp lực làm hỏng cả những cầu thủ giàu kinh nghiệm. Loạt sút kéo dài 18 quả, dài nhất lịch sử Euro cùng với trận tranh hạng ba năm 1980. Có tới 7 quả bị hỏng, chiếm 39% số lượt sút, riêng Italy hỏng 4 quả, nhiều nhất của một đội trong một loạt luân lưu Euro. Đức thắng 6-5.
Kinh nghiệm có giá trị thật. Cristiano Ronaldo sút thành công cả 4 lần ở các loạt luân lưu Euro, trải qua 2004, 2016 và 2024. Fabian Schär của Thụy Sĩ cũng 3 trên 3. Nếu muốn hiểu rõ luật, thứ tự sút và khi nào bước sang đá đột tử, bạn có thể đọc bài sút luân lưu đá như thế nào.
Khi một trận loại trực tiếp ở Euro có hai đội ngang tài, đáng xem nhất là danh sách người sút và thủ môn của mỗi bên. Đối chiếu những thông tin đó với tỷ lệ kèo hôm nay sẽ cho bạn thấy thị trường có tính tới khả năng luân lưu hay không, và đánh giá đội nào nhỉnh hơn nếu trận đấu kéo dài tới 120 phút.
Sau 25 loạt luân lưu, Euro cho ra tỉ lệ thành công 76,9%. Đá trước hay sau không quan trọng; áp lực ở lượt thứ tư, phong độ thủ môn và sự bình tĩnh của người sút mới quyết định đội nào đi tiếp.